ENG
A A A
 sierpień 2020 
„Taniec – świat doświadczeń choreografów. Ujęcie interdyscyplinarne” – recenzja książki Marka Zadłużnego

„Taniec – świat doświadczeń choreografów. Ujęcie interdyscyplinarne” – recenzja książki Marka Zadłużnego

Hanna Raszewska | taniecPOLSKA.pl | 2016

Recenzje

7 listopada 2016

Książka Taniec – świat doświadczeń choreografów. Ujęcie interdyscyplinarne dr. Marka Zadłużnego powstała na podstawie pracy doktorskiej pt. Komunikacyjne,  artystyczne i pedagogiczne aspekty tańca współcześnie realizowanego w opinii choreografów napisanej pod kierunkiem dr. hab. Bogdana Idzikowskiego, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego. Badani choreografowie i choreografki, o których doświadczeniach mowa w książce, nazywani też partnerami interakcji badawczej i interlokutorami, to dwanaście osób wytypowanych na prośbę Zadłużnego przez anonimowych specjalistów. Czworo bohaterów książki reprezentuje dziedzinę tańca nowoczesnego (Mark „Swarf” Calape, Justyna Lichacy, Ryan Ramirez, Sylwia Szostak), czworo – towarzyskiego (Dominika Górska-Jabłońska, Krzysztof Kociński, Przemysław Końcowik, Marcin Zawiślak) i czworo –  współczesnego (Leszek Bzdyl, Witold Jurewicz, Jacek Owczarek, Anna Piotrowska). Autor porusza trzy główne problemy badawcze: proces nabywania wiedzy i umiejętności zawodowych przez badanych; sposoby ich komunikacji z widownią oraz z tancerzami-pośrednikami wypowiedzi choreograficznej; wreszcie autorefleksję badanych, ich postrzeganie siebie samych we wskazanych przez badacza kontekstach. Zadłużny rozpatruje taniec w trzech aspektach: komunikacyjnym, artystycznym i pedagogicznym. Pierwsza część książki poświęcona jest omówieniu samego zjawiska tańca oraz tych jego trzech funkcji, a druga jest ich empiryczną  ilustracją – badaniem, w jaki sposób przejawiają się one w działalności rozmówców; pierwsza część może budzić wiele zastrzeżeń, druga zaś – pochłonąć bez reszty.

 

O ile wybór dziedzin tańca reprezentowanych przez rozmówców i rozmówczynie autora książki jest uzasadniony opinią Zadłużnego o ich największej popularności na polskiej scenie, o tyle wątpliwości budzi reprezentatywność tak małej próby. Badanie przeprowadzone jest wnikliwie i miarodajnie: wywiady zostały przeprowadzone wieloaspektowo, uzyskany materiał poddano starannej analizie, a wyniki uporządkowano w przejrzysty sposób. Niemniej jednak generalizowanie wniosków wyciągniętych na podstawie tak małej próby jest niebezpieczne. Pod tym względem książka stanowiłaby dużo cenniejszą propozycję, gdyby przyjęła konwencję popularyzatorską, a nie naukową. Stanowiłaby wówczas istotny wkład w przybliżanie zainteresowanym indywidualnego doświadczenia poszczególnych wyjątkowych jednostek, tym ciekawszy, że interlokutorzy poruszają się w obszarze radykalnie odmiennych estetyk i technik, co było zasadnym kryterium doboru reprezentacji.

 

Mocną stroną książki jest obszerna bibliografia i staranne opatrzenie przypisami podawanych informacji i koncepcji. Dobór tekstów bywa jednak momentami problematyczny. W ogromnej większości potwierdzają one ewolucjonistyczne poglądy autora, nie równoważąc ich odmiennymi przekonaniami. Zabrakło chociażby zbioru Świadomość ruchu. Teksty o tańcu współczesnym [i] pod redakcją Jadwigi Majewskiej, która to antologia wydana w 2013 roku zawiera przetłumaczone na język polski tak fundamentalne dla zmiany etnocentrycznej i ewolucjonistycznej perspektywy badawczej teksty jak Antropolog przygląda się baletowi jako formie tańca etnicznego[ii]Joann Kealiinohomoku, Mity o pochodzeniu[iii]Andrée Grau czy Dlaczego ludzie tańczą [iv]Drid Williams. Twierdzenie, że partia Odetty w Jeziorze łabędzim Mariusa Petipy i Lwa Iwanowa, która ma zakończyć się jej symboliczną śmiercią, będzie łatwa do odczytania dla większości odbiorców ze względu na wyraźny charakter ekspresji ruchowej podkreślony dramaturgią sceniczną oraz muzyczną[v] (będące kontynuacją myśli o tak zwanym języku uniwersalnym, który niezależnie od zróżnicowania kulturowego będzie stanowił podobny komunikat[vi]), jest co najmniej kontrowersyjne. Przekonanie, iż taniec zaczął więc stanowić uniwersalny język niewerbalny, za pomocą którego choreograf może tworzyć komunikaty, będące zrozumiałymi i możliwymi do odczytania dla większości jednostek wywodzących się z odmiennych kultur świadczy o głębokim przywiązaniu do idei tańca jako siły jednoczącej, lecz równocześnie zdradza niedostatek wiedzy o części dorobku choreologii, antropologii i socjologii tańca na przestrzeni ostatnich dwóch dekad.[vii] Podobnego rodzaju zastrzeżenia, choć dotyczące raczej warstwy merytorycznej niż metodologicznej, można poczynić np. wobec  stwierdzeń  na temat specyficznego charakteru tańca współczesnego [viii],który zdaniem autora wykorzystywany jako język ruchowy przez teatr tańca i teatr fizyczny zdaje się być sztuką w swojej materii wolną, nieograniczoną przez ścisłe zasady techniczne, w której właściwie wszystko jest dozwolone [ix]. Zadłużny nie uwzględnienia faktu, iż w XX wieku wypracowano autorskie techniki tańca współczesnego (m.in. modern Marthy Graham czy technika Merce’a Cunninghama), w których zdecydowanie nie wszystko jest dozwolone. Trudno przejść obojętnie również nad nazwaniem„teatru tańca” – „stylem tańca” (a nie gatunkiem spektaklu) czy rozszerzeniem pojęcia tańca wyzwolonego, free dance, na całokształt zjawisk tańca współczesnego (podczas gdy termin ten przypisany jest do działalności Isadory Duncan i jej kontynuatorek). Tego rodzaju potknięcia to więcej niż nieścisłości.

 

 Widoczny jest bardzo szeroki research, jaki został przeprowadzony przez autora. Zebrany materiał nie został jednak zintegrowany, co przynosi przeciwstawne twierdzenia w różnych częściach książki, czyniąc ją niespójną; ponadto efekty poszukiwań teoretycznych w niektórych przypadkach zostały podane bezrefleksyjnie. Najbardziej zintegrowana i przemyślana jest tematyka pedagogicznego aspektu tańca, co łączy się z doświadczeniem zawodowym autora – Zadłużny jest założycielem, opiekunem artystycznym i choreografem Pracowni Teatru Tańca w Młodzieżowym Centrum Kultury i Edukacji w Zielonej Górze. Jego głębokie zrozumienie amatorskiego ruchu artystycznego i jego holistycznego oddziaływania na uczestników i uczestniczki na wielu poziomach jest wyraźnie widoczne. Mowa m.in. o rozwoju osobowości, pobudzaniu kreatywności, o rozwoju umiejętności społecznych, o przekazie treści kulturowych i tożsamościowych, poszerzaniu dostępu do kultury i sztuki, o kreacji nowych wartości artystycznych i kulturowych – wnikliwa refleksja na temat działalności grup amatorskich świadczy o tym, że zawodowa działalność Zadłużnego jest nieustająco przedmiotem jego ogromnego zainteresowania, a pasja nie słabnie z upływem lat. Autor odczarowuje popularne przekonania umniejszające działalność amatorską, często lekceważoną i traktowaną jako „gorszy teatr”. W interesujący sposób prezentuje również różnorodne teorie komunikacji,  przykładając je do zjawiska tańca i sztuki tańca. Spośród materiału zamieszczonego w części teoretycznej książki ten rozdział ma największy potencjał inspirujący badaczy i badaczki podzielających przekonanie autora o korzyściach, jakie płyną z interdyscyplinarności w badaniach nad tańcem, nawet jeśli nie podzielają oni wniosków wyprowadzanych przez autora.

 

Najciekawszą i najbardziej odkrywczą częścią publikacji jest ta, w której autor prezentuje wspomniane już ilustracje empiryczne komunikacyjnych, artystycznych i pedagogicznych aspektów tańca w biografiach swoich interlokutorów. Obszernie cytowane wywiady pozwalają w sposób niezapośredniczony poznać przekonania badanych i zarysować ich sylwetki. Wypowiedzi te niejednokrotnie wchodzą ze sobą w swoisty dialog, niekomentowany przez autora, co stanowi dodatkowy walor dla bardziej dociekliwych spośród czytelników i czytelniczek. Mogą oni swobodnie zestawiać wypowiedzi osób reprezentujących tę samą technikę tańca, poszukiwać podobieństw i różnic między postawami interlokutorów i interlokutorek niezależnie od tego, czy poruszają się na tym samym gruncie estetycznym. Pewne zastrzeżenia budzi jednak nie do końca staranne uporządkowanie materiału. Można odnieść wrażenie, że w przypadku rozmówców reprezentujących taniec współczesny autor nie oddzielił poziomu pedagogicznego (prowadzenie warsztatów, dawanie lekcji, wzmacnianie umiejętności stricte technicznych, transfer wiedzy od nauczyciela do ucznia) od poziomu artystycznego (kreacja spektaklu z profesjonalnym zespołem, próba, parapartnerska współkreacja części materiału przez wykonawców), co czyni wynik badania nieprzystającym do rzeczywistości i nie całkiem czytelnym. Próba wyjaśnienia relacji miedzy tymi dwoma poziomami za pomocą dwóch zdań jest niewystarczająca: Dlaczego choreografowie, realizujący zawód artystyczny, w świetle wyników badań są przede wszystkim pedagogami? Otóż można przyjąć, że proces, w trakcie którego następuje przekazanie konceptu choreograficznego tancerzom, to specyficzna forma nauczania [x]. Nawet gdyby tak było – a brak szerszego uzasadnienia dla tej myśli – to refleksja ta jest podana zbyt daleko od założenia, według którego lekcja i próba występują wymiennie, i nie rozjaśnia wywołanego wcześniej pomieszania porządku artystycznego z pedagogicznym.

 

Taniec – świat doświadczeń choreografów. Ujęcie interdyscyplinarnedr. Marka Zadłużnego to książka niewątpliwie interesująca, ale bardzo nierówna. Zgodnie z recenzją prof. dr. hab. Dariusza Kubinowskiego: Autor jako pedagog i tancerz w sposób odkrywczy rozwinął w swojej monografii wiedzę z zakresu pedagogiki tańca, zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i metodycznym. […] Monografia M. Zadłużnego wydatnie wzbogaca wiedzę o tańcu w ogólności poprzez wykazanie jego wielowymiarowości w życiu człowieka i w kulturze[xi]. Z pewnością warto przeczytać tę pozycję, część nieempiryczną traktując jednak raczej jako wyraz indywidualnych przekonań autora i kompilację zgromadzonego historycznego materiału teoretycznego niż współczesny traktat choreologiczny. Najwięcej uwagi warto poświęcić części empirycznej, pod ciekawym kątem dokumentującej współczesną zróżnicowaną rzeczywistość świata doświadczeń choreografów.

 

Copyright taniecPOLSKA.pl (miniaturka)

 

 

Marek Zadłużny

Taniec – świat doświadczeń choreografów. Ujęcie interdyscyplinarne

Zielona Góra 2016

Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego

ISBN 978-83-7842-217-4



[i] Świadomość ruchu. Teksty o tańcu współczesnym, wybór, redakcja, wstęp, bibliografia i noty Jadwiga Majewska, Korporacja ha!art,  Kraków 2013.

[ii] Opublikowano w „Impuls Magazine” 1969-1970, w zbiorze Świadomość ruchu…na polski przełożyła Katarzyna Pastuszak.

[iii] W wersji rozszerzonej opublikowano w „Dance Now” 1993, t. 2, nr 4, w zbiorze Świadomość ruchu…na polski przełożyła Jadwiga Majewska.

[iv] Opublikowano w Anthropology and the Dance. Ten Lectures University of Illinois Press, Urbana-Chicago 2004, w zbiorze Świadomość ruchu… na polski przełożyła Agnieszka Kamińska.

[v] Marek Zadłużny, Taniec – świat doświadczeń choreografów. Ujęcie interdyscyplinarne, Zielona Góra 2016, s. 38.

[vi] Op. cit., s. 37.

[vii] W odniesieniu do tańca towarzyskiego dziwi też brak tak istotnej pozycji, jak Ciało w tańcu. Analiza socjologiczna Dominiki Byczkowskiej (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012), która – choć tytuł na to nie wskazuje – przedstawia innowacyjną propozycję spojrzenia na tematykę tańca towarzyskiego.

[viii] Marek Zadłużny, op. cit., s. 107.

[ix]Ibidem.

[x]  Op. cit., s. 173.

[xi] Fragment recenzji wydawniczej prof. dr. hab. Dariusza Kubinowskiego zamieszczony na tylnej okładce książki.

INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKÓW SERWISU
Przed przystąpieniem do użytkowania Serwisu www.taniecpolska.pl operator Serwisu poleca zapoznanie się z Polityką Prywatności Serwisu.
Operator Serwisu poleca w szczególności zapoznanie się z postanowieniami Polityki Prywatności Serwisu w zakresie: Zapoznanie się z Polityką Prywatności Serwisu pozwoli wszystkim Użytkownikom na korzystanie z Serwisu zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi oraz własną wolą wyrażoną w odpowiednich zgodach.
Operator Serwisu jest gotów odpowiedzieć na ewentualne pytania w sprawie wykonywania Polityki Prywatności Serwisu.
Nie pokazuj więcej tego powiadomienia